ادبیات فارسی سال دوم راهنمایی

ستایش

ای نام نکوی تو سر دفتر دیوان ها              وی طلعت روی تو زینت ده عنوان ها

معنی بیت: ای خدایی که نام خوبت، سرآغاز هر گفته و نوشته؛ و ای کسی که دیدارِ جمالت، زینت بخشِ هر کتابِ شعری است.  

مستوره کردستانی: (1220 - 12۶4 قمری)«ماه شرف خانم» فرزند ابوالحسن مستوره کردستانی، متولد سنندج، شاعری است که به دو زبان فارسی و کردی  شعر سروده است. او را نخستین زن تاریخ­نویس کُردِ ایران شمرده­اند. از اثارِ او می­توان به «دیوانِ شعر» و «تاریخِ اردلان» اشاره کرد.

ای نام تو بهترین سرآغاز

قالب این شعر، مثنوی­است و از کتاب«لیلی و مجنون نظامی گنجوی» انتخاب شده­است. 

مثنوی: در لغت به معنی«دوتایی» و در اصطلاح به شعری می­گویند که مصراع های آن دو به دو هم قافیه باشد و قافیه­ی هر بیت آن با ابیات دیگر متفاوت باشد.

«بی­نامِ تو نامه کی کنم باز؟»: نوع سؤال مطرح شده در بیت از نوعِ«انکاری/تأکیدی» است.

سؤال تأکیدی: سؤالی که هدف از مطرح کردن آن رسیدن به پاسخ نیست بلکه تأکید مطلب است.

مثال: زمانی که ساعت از ۱۰ شب رد می شود و مادر می پرسد« بهراد! نمی خوای بخوابی؟» ایشان نظر  «بهراد» را در مورد خوابیدن نمی پرسند. بلکه تاکید می کنند که برای بیدار شدن به موقع باید بخوابد.

فضل خدای را که تواند شمار کرد؟       یا کیست آن که شکر یکی از هزار کرد؟

مونس: همدم، یاور.                          روان: روح، جان.

کارگشای: گشایشگر، آسان کننده­ی کار.     هست کن: آفریننده از هیچ.

خداوند آفریده هایش را از هیچ می سازد ولی انسان از طبیعت و یا از آفریده های سایر انسان ها برای ابداعاتش بهره می گیرد.

اساس: بنیان، ریشه، پایه.              اساس هستی: ارکان وجود(آب و باد و خاک و آتش)

کوته: مخفّفِ (سبک شده­ی)کوتاه.   دراز دستی: ستم، تجاوز.

کوته زِ درت، دراز دستی: ستم و طلم از درگاهِ تو دور است.

نانموده: آشکار نشده، پنهانی.                                   عنایت: توجه، لطف.

هم تو به عنایت الهی ... : باز تو ای خدا! با لطف و توجه خود، مرا به آن­جا که دوست داری، هدایت کن.

ظلمت: تاریکی. متضادِّ نور: روشنایی

گروه واژه های متضاد:

آغاز=} انجام                         سرآغاز=} سرانجام

آشکار=} نهان                        پیدا=} پنهان

شروع=} پایان                       تاریک=} روشن 

صادق=} کاذب                      مبدأ=} مقصد

حضور واژه های متضاد در ابیات و نوشته های ادبی را آرایه­ی تضاد می گویند.

رهایی: نجات، خلاص

از ظلمتِ خود رهایی­ام ده ... : خدایا مرا از تاریکی­هایِ درونم نجات بده و با نورِ خود آشنایم کن.

کلمات قافیه: آشنایی ام/ رهایی ام(ده: ردیف بیت است). 

حکیم الیاس بن یوسف بن زکی بن موید نظامی گنجوی از استادان بزرگ سخن و از ارکان شعر فارسی است . تولد وی در شهرگنجه  سال 530 ه.ق در حوالی آذربایجان بوده ­است. نظامی غیر از دیوانی که عدد ابیات آن را دولتشاه بیست هزار بیت نوشته و اکنون فقط مقداری از آن در دست است پنج مثنوی مشهور بنام پنج گنج دارد که آن را خمسه نظامی می گویند . 

اسلام و انقلاب اسلامی

 Ø      صبحِ صادق، قدرتِ کاذب شکست   رشته­های دامِ اهریمن، گسست. «حمید سبزواری»

 صادق: راست گفتار، راست­گو                کاذب: دروغ­گو، دروغین، دروغین.

اهریمن: دیو، شیطان                          گسست: پاره شد.

حضور کلمات متضاد«صادق و کاذب» موجب آرایه­ی تضاد شده است.

  انقلاب اسلامی، تولّدی دیگر

معاصر: هم­دوره، هم عصر   ویژه: مخصوص

جلوه: رنگ و رو، زیبایی

خفقان: اضطراب، خفگی، دل­مردگی

استبداد: خودسری، خودکامگی

پرتو: نور، روشنایی       همّت: تلاش، کوشش

بیدادگری: ستمگری        بیداد: ستم، ظلم 

داد: انصاف، عدل.       نمایان: آشکار، پدیدار

بنیاد: پایه، اساس، بنیان    سامان: نظم و ترتیب   

بنیادی­ترین: اساسی­ترین، اصلی­ترین.

مجاهد: مبارز، جنگ­جو    عرصه: میدان.    دوگانگی: تفرقه، پراکندگی.   پیشوایی: رهبری، جلوداری.        فرزانه: حکیم، دانا، دانشمند.        رایحه: بویّ خوش

مشام: دماغ، بینی.                 دیار: سرزمین، جمعِ دار(خانه)     تعالیم: آموزه­ها، آموزش­ها.

هویّت: چیستی.                 زایا: زنده، زاینده، پویا، پر نشاط.            تکریم: بزرگ داشت.

قلمرو: سرزمین      انسجام: وحدت، یک­پارچگی.          نسل: هر پانزده سال، یک نسل است.

منش: رفتار                   واقعه: رویداد، حادثه، اتّفاق              حماسه: دلیری، شجاعت

درون­مایه: محتوا، مضمون، اندیشه.        آرمان­ها: آرزوهای جمعی.

شه مردان

مسلم: مسلمان                 مسلمِ اوّل: اوّلین مسلمان.

شه: مخفف شاه به معنی بزرگ. بنا به روایات، اولین مردی که به حضرت پیامبر ایمان آورد، علی(ع) بوده­است.

معنی مصرع دوم: سرمایه­ی ایمان عاشقانه حضرت علی است.

ولا: عشق، محبّت، دوستی          دودمان: ایل و تبار

معنی بیت دوم: زندگی من از محبت و عشق به خاندان و اهل بیت حضرت علی مایه می گیرد و از این جهت است که مانند جواهری ارزشمند درخشان و تابناک شده ام.

کائنات: به معنیِ موجودات، کلّ هستی. جمعِ مونث سالم از کائن و کائنه .

آیین­پذیر: پیرو، مطیع.                 دوده: دودمان، خاندان. سلسله

معنی بیت سوم: فرمایشات حضرت علی، باعث نیرو گرفتن دین اسلام است و همه­ی موجودات از دودمان و خاندان  او اطاعت می­کنند.     قوّت: نیرو.          مبین: آشکار          

دین مبین: دین اسلام         فرموده: فرمایش، سخن.

معنی بیت چهارم: خاک بی مقداری هستم که از مهر و محبت علی مانند آیینه زلال و شفاف شده ام و سینه ام آتشکده ی عشق اوست. این بیت آرایه ی حس آمیزی نیز دارد.

حس آمیزی: خیال انگیز کردن شعر و نوشته های ادبی با آمیختن حواس پنجگانه را حس آمیزی گویند. مثال:

- بوی بهبود در اوضاع جهان می شنوم.                               - من صدای تپش پنجره را می بینم.

اسامی و القاب معروف علی(ع): اسدالله- ابوتراب- ابوالحسن- امیرالمومنین- حیدر کرار . ...

معنی بیت پنجم: کسی که به راز و رمز زندگی آگاهی دارد به اسرار و حکمت اسامی حضرت علی نیز آگاه است.

معنی بیت ششم: حضرت علی دروازه­ی شهر علم است و تمام دنیا زیر پرچم اطاعت اویند.(تلمیح به حدیث پیامبر: انا مدینه العلم و علیّ بابها: من شهر علمم و علی در آن است.)                     حجاز: سرزمین عربستان.

که من شهر علمم علی ام در است                           درست این سخن گفت پیغمبر است.

تلمیح: اگر نویسنده و شاعر در بین کلام به آیه، حدیث، داستان یا حکایتی معروف اشاره کند، از آرایه­ی تلمیح بهره­برده است.

خلیل: دوست          خلیل الله: دوست خدا. لقب حضرت ابراهیم.         بیت هفتم: عشق­ورزی در لحظات سختی و معنی بیت هفت: دشواری خوش و شیرین است و مانند ابراهیمِ خلیل­الله باید با عشق از شعله­ها گل چید و آتش را به گلستان تبدیل کرد. تلمیح به داستان حضرت ابراهیم که نمرود(پادشاه وقت) او را به آتش انداخت ولی آتش به فرمان خداوند برای ابراهیم سرد و گلستان شد.(یا ناراٌ کونی برداٌ و سلاماٌ).

معنی بیت هشتم: اگر نمی توان در این دنیا مانند مردان زندگی مردانه داشت ولی می توان مانند مردان شهادت را در آغوش کشید. تلمیح به نوع شهادت علی (ع) دارد.

نکته ی ادبی درس دوم

تلمیح                                                                                                            

در لغت به معنای«به گوشه­ی چشم نگاه کردن». شاعر یا نویسنده گاهی برای زیباتر ساختن سخن و تأثیرگذاری بیش­ترِ آن، به اشاره و غیرِ مستقیم از آیات، روایات، احادیث، داستان­ها و روی­دادهای مهمّ تاریخی و ... استفاده می­کند

به این شیوه­ی بهره­گیری از کلام، «تلمیح» می­گویند.

کتاب درسی:

نه محقّق بُود نه دانشمند

چارپایی بر او کتابی چند                                             «سعدی»

تلمیح به آیه­ی 5 سوره­ی جمعه«مثلُ­الّذین حملوا التّوراتَ ثمَّ لَم یحملوها کمثلِ الحمارِ یحملُ الاسفار»حال کسانی که عمل کردن به تورات بر دوش آن­هاست ولی به آن عمل نمی­کنند، مثل خری است که چند کتاب بر دوش خود حمل می­کند(بدون آن­که از آن­ها باخبر باشد).

**

ذات او دروازه­ی شهر علوم

زیرِ فرمانش حجاز و چین و روم

*

که من شهرِ علمم علیّ­ام در است

درست این سخن گفتِ پیغمبر است                              «فردوسی»

خود ارزیابی

در بیت­های زیر آرایه­­ی تلمیح را مشخّص کنید:

خلیل آتشین سخن! تبر به دوشِ بت­شکن!

خدای ما دوباره سنگ و چوب شد، نیامدی!

**

«سیاوش»­وار بیرون آمدم از امتحان، گرچه

دلِ «سودابه»­سانت هرچه آتش بود، با خود داشت                      «محمّدعلی بهمنی»

**

عشق با دشوار ورزیدن خوش است

چون خلیل از شعله گل چیدن خوش است

**

افتد اگر گذارِ خلیل اندر آن مقام

قربان کند دوباره پسر در منای توس

**

من از کدامین رُستمت تاوان بگیرم؟

ای قلبِ خنجر خورده، سهرابی­ترینم!                                    «نادر بختیاری»

**

دوباره پلکِ دلم می­پد، نشانه­ی چیست؟

شنیده­ام که می­آید کسی به مهمانی                                    «قیصر امین­پور»

**

من از این سمت می­بینم سواری را و اسبی را

افق­ها سبز در سبزند و او فانوس در دست است

روان خوانی

قالب شعر (غزل) است.                   ردیف شعر: تشنه

کلمات قافیه شعر: سخنور، یکسر، یاور، بر(خشکی)، بر(کنار، سینه)، اصغر، کوثر، محشر

حروف مشترک قافیه های شعر: (-َر)

تف:گرما، سوزش، داغ            کام: دهان           سخنور: شاعر، سخن­گو

دشت بلا: کربلا                   خسرو: پادشاه        یاور: یاری گر

کوثر: چشمه ای در بهشت                    صف محشر: صحرای قیامت

ره بردن: رسیدن       پرتَف: سوزان           آل: خاندان   

عطشان: تشنه         احمد: لقب حضرت محمد(ص)

حیدر: لقب حضرت علی(ع)               شط: رود             لب شط: ساحل رود

آرایه­ی جناس تام: آوردن دو واژه که درلفظ مشترک و در معنی متفاوت باشد.

آرایه مراعات نظیر: به آوردن اعضای یک مجموعه و رعایت خویشاوندی کلمات در شعر گویند.

شعار: خلاصه و فشرده خواسته ها و آرمان های یک گروه یا یک ملت است.

معنی بیت اول: از شدت گرمای دل چنان تشنه شد که تمام ردیف شعرش تشنه شده است.

معنی بیت دوم: افسوس که آن روز در کربلا آن پادشاه بدون لشکر و بدون یارس گر تشنه بود.

معنی بیت سوم: با لب های خشکیده و دل های سوخته و چشمانی تر در دریای کربلا در آن خشکی غرق بود.

معنی بیت چهارم: مانند ماهی که از آب بیرون می افتد اهل بیت پیامبر در حالی که دلشان در سینه می سوخت می تپیدند.

معنی بیت پنجم: خاندان حضرت محمد(ص) در حالی که همه تشنه بودند فرزندان حضرت علی از جمله علی اکبر و علی اصغر تشنه بودند.

معنی بیت ششم: کسی که بر ساحل چشمه کوثر تشنگان را سیراب می کند به کدامین گناه در کنار آب در حالی که تشنه است کشته شود.

معنی بیت هفتم: وقتی که عباس جوان به آب فرات رسید به یاد تشنگی امام حسین تا قیامت تشنه ماند.

معنی بیت هشتم: ای کاش شاعر(فدایی مازندرانی) در روز عاشورا فدای حسین می شد تا در صف سوزان صحرای قیامت تشنه نمی ماند.

حکایت همدلی و اتحاد

واحد شمارش تیر چوبه است.               به سر ببرید: زندگی کنید.

چیره: پیروز                                        ظفرمند: پیروز

چشمان مادر بزرگ

غلغل: کنایه از جوشیدن. صدای جوشیدن سماور.

تسبیح: سبحان الله گفتن. ذکر خدا را گفتن.  به مهره­هایی که آن ها را بر رشته می کردند و به وسیله­اش  به شمارش ذکر می­پرداختند سبحه می­گفتند. اکنون بعد از سالیان زیاد تسبیح جای سبحه را گرفته و از معنای عمیق«تسبیح: ذکر و یاد خداوند» نیز تنها به «دانه­های در رسته کشیده»  بسنده شده است. حافظ می­فرماید:

رشته­ی تسبیح اگر بگسست‌، معذورم بدار

دستم اندر دامنِ ساقیِ سیمین ساق بود

معنی «الهم صلی علی محمدٍ و آل محمد»: خداوندا بر محمد و خاندان او درود فرست.             می­لغزید: سر می­خورد         فضل: لطف. نیکویی

اربعین: چهلمین روز شهادت امام حسین(ع) معروف به اربعین حسینی­است.

دهه­ی فجر: ده روز پیروزی انقلاب اسلامی که از دوازده بهمن شروع شده و در بیست و دوم بهمن به نتیجه رسید، «دهه­ی فجر» گویند.                    دهه: هر ده روز یا ده سال را می­گویند. 

سده: برابر با یک قرن.( به یکی از جشن‌های همگانی ایران کهن نیز می­گویند که در آغاز شامگاه دهم بهمن‌ماه برابر با آبان روز از بهمن ماه با افروختن هیزمی که مردمان، از پگاه بر بام خانه خود یا بر بلندی کوهستان گرد آورده‌اند، آغاز می‌شود. جشن سده یک جشن ملی ایرانیان است و به هیچ دین و مذهبی مربوط نیست.)

هزاره: هر یک هزار سال را می­گویند.           مصادف: هم­زمان                    آمیخته: مخلوط

التماس: خواهش، تمنّا.                        بغض: گریه­ی فرو خورده.

قند در دلش آب می­کردند: بسیار شادمان بود                  غلغله: ازدحام، هیاهو. هم­همه  

مضاف و مضاف­الیه: اگر دو اسم به دنبالِ یکدیگر بیایند و به وسیله­ی(-ِ کسره) به هم متصّل شده باشند، به اسمِ اوّلی«مضاف» و به اسمِ دوم«مضاف­الیه» می­گوییم. مثال:

باغِ آرزو (باغ: اسم اوّل و مضاف) + (-ِ) + (آرزو:اسمِ دوم و مضاف­الیه).   دلِ شیر

اضافه­ی تشبیهی چیست: اگر مضاف و مضاف­الیه رکن اوّل و دوم تشبیه باشد، حاصلِ کار اضافه­ی تشبیهی خواهد بود.

آیینه­یِ چشم: (آیینه: رکن دوم، مشبّه­به) و (چشم: رکن اوّل، مشبّه) (اضافه­ی تشبیهی)

پرده­ی اشک: (پرده: رکن دوم، مشبّه­به) و (اشک: رکن اوّل، مشبّه) (اضافه­ی تشبیهی)

نکته­ی نگارشی درس ۳

کاربردهای نشانه­ی نگارشی(-)(خط جدایی و خط پیوند)

تهیه کنندگان: اشکان منصوری و امیرسام نونهال    

فروغ دانایی

                                                     نگارنده­ی زیبا

بینی چه رقم­های شگرف است و دل­آرا                     بر صفحه­ی هستی زِ خداوند تعالی؟

رقم: نقش و نگار، خط و نوشته (راقم و مرقوم از هم­خانواده­های آن است).

شگرف: خوب و زیبا، نیکو              تعالی: بلندمرتبه.           دل­آرا: محبوب و دل­پسند

صفحه­ی هستی: ترکیب اضافی(اضافه­ی تشبیهی)

معنی: آیا می­بینی که خداوند بلندمرتبه بر صفحه­ی کتابِ هستی، چه نوشته­های زیبا و دل­پسندی را نوشته­است؟

دارای دو گیتی، ملکُ­العرش، خدایی                    کاو را نه نیاز است و نه انباز و نه همتا

ملک: پادشاه، فرمان­روا                                  عرش: جایگاه خداوند در آسمان­ها

انباز: شریک، همتا، (انباز- هنباز- همباز- همبازی)                       همتا: همانند، نظیر

گیتی: جهان                                                  ملک­العرش: فرمان­روای آسمان­ها                      

بیت دوم این غزل، تلمیح به آیات زیر از سوره­ی توحید دارد: 1) الله الصّمد(او بی­نیاز است)    2) وحده لا شریک له(خداوند شریکی ندارد)       3) ولم یکن له کفواً احد(او همتایی ندارد)

معنی: مالک و پروردگار دو جهان و فرمان­روای آسمان­ها که هیچ نیاز و شریک و همانندی ندارد.

هر نوع کند نقش و خود از نقش منزّه                      هر جنس کند جفت و خود از جفت مبرّا

نقش کردن: آفریدن، خلق کردن(تلمیح به «خَلَقَکُم اَطواراً» آیه­ی قرآن دارد)

منزّه: پاک شده از آلودگی­ها تلمیح به «سُبحان­الله»)          جفت: زوج   جفت کردن: زوج آفریدن، زوج خلق کردن.

مبرّا: تبرئه شده، پاک شده از عیب(تلمیح به «و لم یکن له صاحبه».

معنی: خدایی که صورت­های گوناگون نقش می­زند و خودش از هر نوع شکل و رنگی پاک است و برای هر موجودی زوج و شریکی می­آفریند، در حالیکه خودش پاک و تنهاست.

هم کارگهی همچو زمین ساخته معمور                   هم بارگهی همچو فلک ساخته بر پا

کارگه: مخفّف کارگاه، محل کار کردن          معمور:آبادان، آباد(با واژه­های«عمارت و معمار» هم­خانواده است.

بارگه: مخفّف بارگاه: خیمه، کاخ        فلک: آسمان       برپا ساختن: آفریدن    زمین و فلک: آرایه­ی تقابل             

هم کارخانه­ی آبادی مانند زمین را برای تلاش و آرامش انسان خلق کرده­است و هم آسمان بلند را مانند خیمه­ای برافراشته است.

چه زشت و چه زیبا، همه نقش قلمِ اوست               نی نی، نکند زشت نگارنده­ی زیبا

زشت و زیبا: آرایه­ی تضاد              نی­نی: نه، نه(قید نفی و انکار)

نگارنده: نقاش، نویسنده(آفریدگار)

معنی: پدیده­های دنیا، از خوب و بد، همه آفریده­ی خداوند است. نه، نه(اشتباه گفتم) نقاشی که خود زیباست، تصویر زشت خلق نمی­کند.

وصال شیرازی

صورتگر ماهر

راستی را کس نمی­داند که در فصل بهار                       از کجا گردد پدیدار این همه نقش و نگار؟

راستی را: به راستی         پدیدار: آشکار، پیدا، عیان               نقش و نگار: تصاویر رنگارنگ، صورت­های متنوع

به راستی هیچ کس نمی­داند که در فصل بهار، این همه نقش و نگار زیبا از کجا پیدا می­شوند؟

عقل­ها حیران شود، کز خاک تاریک نژند                       چون برآید این­همه گل­های نغزِ کام­کار؟

حیران: متحیّر، متعجّب، سرگشته                نژند: تیره، غمگین، اندوهگین، سرد و نمناک

برآید: می­روید، رشد می­کند                  نغز: خوب، نیکو          کامکار: خوش­بخت، کامروا، دل­پسند

عقل انسان شگفت زده می­ماند که چگونه از خاک تیره­ی سرد و بی­روح این همه گل­های خوب و دل­پسند می­روید؟

چون نپرسی کاین تماثیل از کجا آمد پدید؟                چون نجویی کاین تصاویر از کجا شد آشکار؟

تماثیل: جمع مکسّر تمثال      تمثال: شکل و تصویر، مجسّمه    

چرا از خودت نمی­پرسی که این­همه شکل و تصویر از کجا پیدا و پدیدار می­شود؟

برق از شوقِ که می­خندد بدین­سان قاه­قاه                   ابر از هجرِ که می­گرید بدین­سان زار زار؟

آرایه­ی تضاد در :(شوق و هجر/ می­خندد و می­گرید/ قاه­قاه و زار زار)

آرایه­ی مراعات نظیر در:(ابر- برق / خنده – گریه)

آرایه­ی انسان­انگاری در: (برق قاه قاه می­خندد / ابر زاز زاز می­گرید)

برق آسمان از اشتیاق دیدار چه کسی این گونه قهقهه می­زند و ابر از غم دوری چه کسی این گونه زاز می­زند؟

کیست آن صورتگر ماهر که بی­تقلیدِ غیر                    این همه صورت برد بر صفحه­ی هستی به کار؟

صورتگر: نقاش            صفحه­ی هستی: ترکیب اضافی(اضافه­ی تشبیهی)   عالم هستی به صفحه­ی نقاشی تشبیه شده است.                 بی­تقلید غیر: بدون پیروی از دیگران              ماهر: زبر دست، چیره دست

آن نقّاش ماهری که این همه تصاویر تازه و زیبا را بر صفحه­ی هستی به کار بسته است، چه کسی است؟

قصیده

قصیده شعری است كه مصرع اول و تمام مصرع‌های روج آن دارای قافیه واحد باشد؛ یعنی اولین بیت آن مصرع باشد. بیت اول را مطلع و بیت آخر آن را مقطع می‌نامند. قصیده پیش از ظهور اسلام به‌نام چكامه معروف بود.

تعداد ادبیات قصیده از بیست و گاه تا دویست بیت می‌باشد. حد متوسط تعداد ابیات قصاید معمولاً بین بیست تا هفتاد یا هشتاد بیت است. گرچه قصیده‌هایی در 17 بیت هم سروده شده است اما به ندرت قصیده‌ای در 150 تا 170 بیت دیده شده است.

اگر قافیه قصیده‌ای، دارای ردیف نیز باشد، آن را قصیده مردّف می‌نامند. چنان‌چه بیت مطلع از ظرافت و نیكویی خاصی بهره برد و موجب ایجاد رغبت در شنونده گردد، می‌گویند قصیده دارای حسن مطلع یا حسن ابتداست و نیز اگر بیت مقطع چنین باشد و در ذهن مخاطب خاطره شیرینی از شعر به یادگار نهد، گویند دارای حسن مقطع یا حسن ختام است.

قصیده از اقسام مهم شعر فارسی است که سرایش آن دلالت بر توان شاعر دارد چه سرودن بیش از 20 یا 30 بیت به یك وزن و قافیه و در یك موضوع نشان از طبع توانای شاعر است.

قصیده معمولاً برای مدح، ذم، موعظه، شكایت، مرثیه و تعزیت، و گاه مسائل اخلاقی و اجتماعی و عرفانی را دربر می‌گیرد و در موارد بسیار به توصیف انبیاء و اولیای دین اختصاص یافته است. فرخی سیستانی، منوچهری دامغانی، سنائی، عطار نیشابوری، سعدی، مولوی، ناصر خسرو قبادیانی، پروین اعتصامی و ملك الشعرای بهار از جمله قصیده سرایان نامی شعر فارسی هستند.

ساختار قصیده:

در سرایش قصیده، معمولاً شاعر ابتدا برای آماده نمودن و ذهن مخاطب و جهت درك بهتر مقصود وی، ابیاتی را در ذكر سجایای محبوب یا تعریف و توصیف مناظر طبیعی مانند بهار و پائیز – غروب و طلوع و دشت و دمن می‌آورد كه در واقع به منزله مقدمه و پیش درآمد قصیده است كه اصطلاحاً به آن تشبیب یا نسیب هم می‌گویند و چون در غزل نیز این گونه است به این مقدمه تغزّل هم گفته می‌شود.

پس از تشبیب، شعر با بیانی لطیف و تخیلی قوی به اصل مقصود خود می‌پردازد این بیت را كه در آن گریز به مقصود اصلی صورت می‌گیرد «بیت تخلص و بیت خروج» می‌نامند. صفت حسن تخلص در نوع قصاید معمول است.

نام‌گذاری قصیده:

أ) از جهت ردیف و قافیه: چنان‌چه واژه قافیه قصیده‌ مبتنی بر الف باشد آن را قصیده الفی مبتنی بر ب باشد آن را قصیده بائی یا بائیه گویند و بر همین منوال است در تمامی حروف الفبا.

ب) از نظر پیش درآمد: اگر تشبیب قصیده درباره بهار یا خزان باشد، آن را بهاریه یا خزایند و امثال آن نام نهند.

ج) از جهت موضوع اصلی: چنان‌چه قصیده در مدح یا ذم كسی سروده شود آن را مدحیه یا ذمیه و امثال آن می‌نامند.

تخلص

در پایان قصیده، شاعر نام، كنیه یا لقب خود را نیز می‌آورد كه بدان تخلص می‌گویند.

شریطه

دعایی نیز در انتهای قصیده به درگاه الهی عرضه می‌شود و شامل سعادت ابدی و جاودانه برای محبوب است و آن را دعای تأیید یا شریطه نام می‌نهند.

شکفتن

سر به هم آورده دیدم برگ­های غنچه را                            اجتماع دوستان یک­دلم آمد به یاد

(صائب تبریزی)

سر به هم آورده: صمیمی، بسیار نزدیک به هم

گلبرگ­های در هم تنیده­ی  و کنارِ همِ غنچه را دیدم و به یاد جمع صمیمی

درس نهم

ترجیع بند از چند قطعه شعر تشکیل شده است که هر کدام از این قطعه شعرها دارای قافیه و وزن یکسان هستند و در آخر هر رشته شعر یک بیت یکسان با قافیه ای جداگانه تکرار می شود. بهترین ترجیع بندهای مربوط به سعدی ، هاتف و فرخی است. از ترجیع بندهای معروف ادبی فارسی ترجیع بند هاتف است که بیت ترجیع آن این است:

که یکی هست و هیچ نیست جز او                     وحده لا اله الا هو

نمونه ای از دیوان سعدی:

دردا که به لب رسید جانم                         آوخ که ز دست شد عنانم

کس دید چو من ضعیف هرگز                    کز هستی خویش در گمانم

پروانه ام اوفتان و خیزان                          یکبار بسوز و وارهانم

گر لطف کنی به جای اینم                         و رجور کنی سرای آنم

بنشینم و صبر پیش گیرم                         دنباله کار خویش گیرم

زان رفتن و آمدن چگویم                         می آیی و می روم من از هوش

یاران به نصیحتم چه گویند                        بنشین و صبور باش و مخروش

ای خام، من این چنین در آتش                  عیبم مکن ار برآورم جوش

تا جهد بود به جان بکوشم                         و آنگه به ضرورت از بن گوش

بنشینم و صبر پیش گیرم                          دنباله ی کار خویش گیرم

ای بر تو قبای حسن چالاک                         صد پیرهن از جدائیت چاک

پیشت به تواضع است گویی                     افتادن آفتاب بر خاک

ما خاک شویم و هم نگردد                       خاک درت از جبین ما پاک

مهر از تو توان برید هیهات                      کس بر تو توان گزید حاشاک

بنشینم و صبر پیش گیرم                        دنباله ی کار خویش گیرم

توضیح: به علت طولانی بودن ترجیع بند تنها قسمتهایی از آن انتخاب شده است که نشان دهنده ساختار شعری ترجیع بند باشد.

سفر شکفتن

حکیم: دانا، فرزانه، دانشمند                              پیر و جوان: آرایه­ی تضاد

ضرب­المثل­های درس:

افسوس که جوان نمی­داند و پیر نمی­تواند.

ماهی را هر وقت از آب بگیریم، تازه است.

شتابان: عجول، پرشتاب

موفّق: پیروز، سربلند

نصیب: بهره، قسمت، روزی  

اعتبار: ارجمندی، ارزشمندی

سرشار: پُر، لبریز، مالامال 

فراز و نشیب: آرایه­ی تضاد

فراز: بلندی 

نشیب: پستی، فرود، شیب منفی

آراسته: مزیّن. 

آرایش: زیبا کردن از طریقِ اضافه کردن چیزی.

پیرایش: زیبایی از طریق کم کردن و کوتاهی.

مشقّت: رنج و سختی                              نظیر: مثل، مانند

استعداد: قابلیّت، توانایی، شایستگی              چیرگی: غلبه، تسلّط

نفرت: بیزاری، اشمئزاز                           خلّاق: مبتکر، نوآور

توکّل: اعتماد، تکیه کردن،

فصل پنجم

اخلاق و زندگی

ده روزه مهر گردون، افسانه است و افسون                             نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا!

حافظ

مهر: محبّت، علاقه                                     گردون: آسمان، فلک

افسانه و افسون: جناس(شبه اشتقاق: کلماتی که به نظر هم­جنس یا هم­ریشه به نظر می­رسند، ولی به واقع این­گونه نیستند).                                                  افسانه: داستان غیر واقعی و مبالغه آمیز

افسون: نیرنگ، مکر و حیله                           به جایِ: در حقّ،

فرصت شمار: غنیمت بدان، مغتنم شمار،            فرصت شمردن: قدر دانستن.

ده روزه مهرِ گردون: مهرِ ده روزه­ی گردون(محبّت ناپایدارِ آسمان).

یارا: ای دوست!( منادا) و در حکم جمله­ی کامل است.

ترتیب درست اجزای کلام در این بیت، به این قرار است: « ای یار! مهرِ ده روزه­ی گردون، افسانه و افسون است؛ پس نیکی کردن در حقّ دوستانت را فرصت شمار.»

پند پدر

زین گفته سعادت تو جویم                                       پی یاد بگیر هر چه گویم

زین: مخفّفِ از این.              گفته: سخن، کلام

سعادت: خوش­بختی             جویم: دنبال می کنم

از این سخن خوش­بختی تو را می­خواهم؛ پس هر چه را که می­گویم، یاد بگیر.

می باش به عمر خود سحر خیز                            وز خواب سحرگهان بپرهیز

می­باش: فعل امر(باش)                                      بپرهیز: دوری کن، اجتناب کن

خوابِ سحرگهان: خواب اوِل صبح                         وَز: و از

در تمام زندگی­ات سحر خیز باش و از خوابِ دمِ صبح دوری کن.(تلمیح به: سحر خیز باش تا کامروا شوی).

با مادر خویش مهربان باش                                     آماده­ی خدمتش به جان باش

با مادرت همیشه مهربان باش و آماده باش تا از جان و دل به او مهربانی کنی.

با چشم ادب نگر پدر را                                          از گفته­ی او مپیچ سر را

نگر: بنگر، نگاه کن، ببین               سرپیچیدن: نافرمانی کردن، اطاعت نکردن

با ادب و فروتنی به پدرت نگاه کن و از سخنان او سرپیچی نکن.

چون این دو شوند از تو خرسند                                خرسند شود ز تو خداوند

خرسند: راضی، خشنود               این دو: پدر و مادر

اگر این دو(پدر و مادر) از تو راضی و خشنود شوند؛ خداوند نیز از تو راضی می­شود.

چون با ادب و تمیز باشی                                       پیش همه کس عزیز باشی

اگر مؤدّب و پاکیزه باشی، همگان دوستدارِ تو خواهند شد.

می­کوش که هر چه گوید استاد                              گیری همه را به چابکی یاد

چابک: سریع            به چابکی: به سرعت         می­کوش: تلاش کن، سعی کن

تلاش کن تا هر چه را که استادت می­گوید، همه را به سرعت یاد بگیری.

زنهار مگو سخن به جز راست                                 هر چند تو را در آن ضررهاست

زنهار: بدان و آگاه باش.

آگاه باش که جز به راستی سخن نگویی؛ گرچه از این جهت به تو ضرری برسد.

هر شب که روی به جامه­ی خواب                          کن نیک تأمّل اندر این باب ...

جامه: لباس                 تأمّل: اندیشه، تفکّر، درنگ                    باب: مورد

این بیت با بیت بعدی وابستگی معنایی دارد. به بیان بهتر با بیت بعدی(موقوف­المعانی) است.

هر شب، زمانی که به خواب می­روی، در این مورد خوب اندیشه کن که ...

کان روز به علم تو چه افزود                                   وز کرده­ی خود چه بُرده­ای سود؟

افزود: اضافه شد.                       کرده: کار، فعّالیّت

که در آن روز چه چیزی به علم و آگاهی خود اضافه کردی و از فعّالیّت­های خود چه بهره­ای برده­ای؟

روزی که در آن نکرده­ای کار                                آن روز ز عمر خویش مشمار

روزی را که در آن کار مفید و مؤثّری انجام نداده­ای، از عمر خود به حساب نیاور.

اخلاق نیکان

آورده­اند: روایت می­کنند، حکایت می­کنند.               مریدان: دوستداران، هواداران، پیروان

شیخ ابوالقاسم جنید بغدادی، صوفی مشهور معروف به سید الطایفه ، پدرش محمد بن جنید قوایری بغدادی بود.
شیخ ابولقاسم ، در زمانی که صوفیان در نیمه دوم قرن سوم بیشتر در بغداد زندگی می کردند ، او از معروف‌ترین آن‌ها و از مشایخ صوفیان بود و سری سقطی دایی او بود. اصلیت او از نهاوند در ایران است ولی در بغداد زندگی می کرد. او زاهدی عابد و عارفی واصل بود و چون زیاد اهل سفر نبود مریدان و شاگردان از جاهای دیگر به دیدار او به بغداد می آمدند. پس از اواسط قرن سوم که ارتباط اهل سلوک با هم بیشتر شد تعالیم جنید بغدادی و ابوبکر شبلی به شهرهای دیگر نفوذ کرد و چون جنید تقریبا در راس صوفیه قرار دارد بسیاری از صوفیان بعد از او طریقه خود را منسوب به او می دانند. جنید به روایتی پیرو سفیان ثوری بود و بر مذهب او تفقه می­کرد و ابن سریج نیز مرید و پیرو جنید بود. کرامات او بسیار زیاد است و نزد صوفیه از مقبولیت زیادی برخوردار است.  او در سال ۲۹۷ در شهر بغداد وفات کرد.

بُهلول (بهلول دانا، بهلول مجنون کوفی یا ابو وهیب بن عمرو صیرفی کوفی): یکی از عقلای مجانین سدهٔ دوم هجری و معاصر هارون‌الرشید بود. وی در کوفه نشو و نما یافت و مردم محل او را با نام فارسی بهلول دانا^[۱] می‌نامیدند. هارون و خلفای دیگر از او موعظه می‌طلبیدند. او در همان شهر ادب می‌آموخت و سپس به صورت دیوانگان درآمد. اخبار و نوادر و اشعار زیادی به وی منتسب است.^[۲] وی شیعه بود و احتمالاً در سال ۱۸۸/۸۰۴ بود که هارون‌الرشید را ملاقات کرد.^[۳] بهلول را از شاگردان امام جعفر صادق(ع) دانسته‌اند. زمانی که از سوی هارون‌الرشید در معرض خطر قرار گرفت خود را به جنون زد ولی در مواقع لزوم به مردم پند واندرز می‌داد.^[۴] گور بهلول در بغداد قرار دارد و سنگ قبری به تاریخ ۵۰۱ قمری لقب او را «سلطان مجذوب» نوشته‌است. واژهٔ بهلول در عربی به معنای «شاد و شنگول» است.

طلب کنید: بخوانید، بخواهید                             ارشاد: راهنمایی، رهبری

باری: خلاصه                                               طعمه: غذا، خوراک

عرض کرد: گفت(شکل مؤدّبانه­ی سخن گفتن برای اوّل شخص مفرد«عرض کردم» و برای دوم شخص مفرد«فرمودی یا فرمودید» است.)

مرشد: راهنما                      خلق: مردم               مرا با او کار است: من با او کاری دارم.

به قدر می­گویم: به اندازه حرف می­زنم             به قدرِ فهمِ مستمعان می­گویم: به اندازه­ی درک شنوندگان حرف می­زنم. تلمیح به آیه­ی« کلّم­النّاس علی قدرِ عقولِهِم». 

از بهرِ خدا: به خاطرِ خدا                              مرا بیاموز: به من یاد بده.

دعوی: ادّعا                                            دعوی کردن: ادّعا داشتن

مستمعان: شنوندگان                                 معترف شدی: اعتراف کردی، اقرار کردی.

فرع و اصل: آرایه­ی تضاد                          فرع: شاخه                  اصل: تنه

لقمه­ی حلال باید: لقمه­ی حلال لازم است.

بغض و کینه و حسد: مراعات نظیر                    رضا: خشنودی

ذکرِ حق: یادِ خدا                                         رایانه: کامپیوتر

استعداد: قابلیّت، شایستگی، توانایی                    زیست: زندگی

اُسطرلاب: ابزاری که دانشمندان علم ستاره شناسی در روزگار قدیم برای تعیین وضعیّت ستارگان از آن استفاده می­کردند.

چیرگی: غلبه، سلطه، تسلّط                             تار و پود زندگی: همه­ی اجزای زندگی

هنجارها: قواعد و قوانین عرفی جامعه                حریم: اطراف، گرداگرد

حرمت: احترام                                            ره­آورد: ره­توشه، سوغات

مظاهر: جلوه­گاه                                           وارونه: واژگون، معلّق

متعالی: بلند پایه، عالی رتبه                            فضایل: جمع مکسّر فضیلت، برتری­ها، خوبی­ها